1. ตำนานและที่มาของภูมิปัญญา

ภูมิปัญญานี้สืบทอดมาจากวิถีชีวิตดั้งเดิมของชาวผู้ไทในอำเภอหนองสูง ในอดีตชาวบ้านทอแหขึ้นมาเพื่อใช้จับปลา แต่แหที่ทำเสร็จใหม่จะมีสีขาวสว่าง ทำให้ปลาตื่นตกใจและว่ายหนีไปหมด ชาวบ้านจึงเกิดไอเดียนำแหไปแช่และหมักในโคลนเพื่อให้เปลี่ยนเป็นสีคล้ำกลมกลืนกับน้ำ เมื่อสังเกตเห็นว่าเส้นใยที่ผ่านการหมักโคลนมีความเหนียวทนทาน นุ่มนวลขึ้น และสีเข้มสวย จึงได้นำเทคนิคนี้มาประยุกต์ใช้กับการทำผ้าฝ้ายและผ้าไหมทอมือจนกลายเป็นเอกลักษณ์เฉพาะถิ่นมาถึงปัจจุบัน

2. วัตถุดิบธรรมชาติและเฉดสีที่เป็นเอกลักษณ์

ความมหัศจรรย์ของผ้าหมักโคลนหนองสูงเกิดจากการทำปฏิกิริยาเคมีธรรมชาติระหว่าง สารแทนนิน (Tannin) ในเปลือกไม้ กับ สารฝาดเหล็ก (Iron) ที่อยู่ในดินโคลนโบราณ โดยพืชพรรณในท้องถิ่นจะให้โทนสีที่แตกต่างกันอย่างสิ้นเชิง ดังนี้

แก่นแกแล (ต้นเข): ให้โทนสีเหลืองทอง หรือสีเหลืองอ่อน

เปลือกแก่นและรากเพกา (ลิ้นฟ้า): ให้โทนสีเขียวอ่อน หรือสีเขียวแก่

เปลือกต้นมะม่วง: ให้โทนสีเขียวขี้ม้า หรือสีเขียวเข้ม

เปลือกต้นประดู่: ให้โทนสีชมพูอมแดง หรือสีแดงอมน้ำตาล

แก่นขนุน: ให้โทนสีเหลืองอมเขียว

1. การเตรียมเส้นใย: นำเส้นไหมหรือเส้นฝ้ายธรรมชาติไปต้มฟอกเพื่อกำจัดไขมันและสิ่งสกปรกออกก่อน จากนั้นนำไปแช่น้ำให้เส้นใยอิ่มตัวและคลายตัวเต็มที่

2. การเตรียมโคลนธรรมชาติ: นำโคลนดินเหนียวเนื้อละเอียดจากหนองน้ำโบราณในพื้นที่อำเภอหนองสูงมากรองด้วยตะแกรงหรือผ้าบาง เพื่อคัดแยกเศษกรวดและเม็ดทรายออกให้เหลือแต่เนื้อโคลนบริสุทธิ์ จากนั้นผสมน้ำและเกลือในสัดส่วนที่พอเหมาะ

3. กระบวนการหมักโคลน: นำเส้นใยลงไปขยำและแช่หมักในโคลนทิ้งไว้ประมาณ 3-6 ชั่วโมง (ความเข้มของสีจะขึ้นอยู่กับระยะเวลาในการหมัก) เมื่อได้ที่แล้วนำขึ้นมาบิด ผึ่งแดดจนแห้งสนิท นำไปล้างน้ำสะอาด แล้วตากแดดให้แห้งอีกครั้ง

4. การย้อมสีและทอผ้า: นำเส้นใยที่ผ่านการหมักโคลนไปต้มย้อมกับน้ำสกัดเปลือกไม้ตามสีที่ต้องการ สารในโคลนจะช่วยล็อกสีธรรมชาติให้ติดแน่น จากนั้นจึงนำไปเข้าสู่กระบวนการทอมือด้วยกี่ทอผ้าแบบโบราณ